Çocuklarda üriner taş hastalığı

İdrarda çözülemeyen ve atılamayan çeşitli kimyasal maddelerin zamanla birleşmesi ve birikmesi ile böbrekte veya idrar yollarında oluşan sert cisimlerdir.

Ülkemiz gibi az gelişmiş yerlerde %1’lere yaklaşmıştır. Ülkemiz, Balkanlar’dan başlayıp Pakistan ve Kuzey Hindistan’a uzanan endemik taş kuşağında yer almaktadır.

Erken teşhis uygun ve zamanında takip ile kolayca tedavi edilebilen böbrek ve idrar yolu taşları ülkemizde çocuklardaki kronik böbrek yetmezliğinin %8-22’inden sorumludur. Çocuklarda taş tedavi edilmezse tekrarlama riski; 1 yılda %10, 5 yılda %50 ve 20 yıl içinde %75 civarındadır.

Üriner sistem taşları; kimyasal, anatomik, genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimi sonucu oluşur. Çeşitli faktörlerin etkisi ile bazı kimyasal maddelerin idrar yoluyla atılımı artmakta ve az sıvı alımına bağlı olarak azalan idrarda bu maddeler kolayca çökerek küçük kristallerin oluşmasına neden olur. Bu kristaller şekillendikten sonra hızla birleşerek böbrek taşlarını oluşturur.

Üriner sistem taşlı çocukların %90’ından fazlasında risk faktörlerinden en az biri saptanabilir. Taşlı çocukların üçte ikisinde metabolik, üçte birinde yapısal ve %15’inde enfeksiyon saptanır. Çocuklarının en önemli sorunlarından biri yetersiz sıvı alımıdır. Çocukların %90’ı günde 1 litreden az sıvı tüketmektedir. Bu da taş oluşumunu artırmaktadır. Bu nedenle yeterli miktarda suyun yanında limonata, ayran ve günde 2 bardağı geçmeyecek şekilde süt içilmesi önemlidir. Günlük az sıvı alımı: En önemli risk faktörüdür. Beslenme: Her türlü hazır yiyecek ve içeceklerin (Fast-food, gazlı içecekler, kalsiyum, oksalat, sodium-tuz, D-vitamini, hayvansal proteinler ve karbonhidrat) fazla alınması. Az idrar yapma: Az sıvı alımı, sıcaklık ve aşırı ishal. İdrar yolu enfeksiyonu: Bazı mikroorganizmalar. Mevsimsel-İklimsel Sıcaklık: Göreceli dehidratasyona ve az idrar yapımı, terlemeye neden olan sıcak bölgeler. Yaşanılan yerin coğrafi özellikleri: Dağ, çöl, tropikal bölgeler. İdrar akım hızının yavaşlaması (Anatomik ve fonksiyonel anomali): İdrar birikmesine neden olan idrar yolu darlıkları, mesaneden böbreklere idrar kaçışı ve doğumsal anomalili böbrekler. Üriner sistem içinde yabancı cisim: Metabolik bozukluklar: İdrarla aşırı kalsiyum atılması ve idrar sitrat miktarının azlığı. Taş yapıcı iyonlar (kalsiyum, oksalat, ürik asit, sistin)’in idrarda yüksek oranda bulunması. Taş önleyici iyonlar (sitrat, magnezyum, pirofosfat)’in idrarda az oranda bulunması. İdrar pH: Ürik asit ve sistin taşları asidik idrarda oluşurken, kalsiyum fosfat taşları bazik idrarda oluşur. Hareketsizlik: Uzun süre bilgisayar ve televizyon başında oturmak. Kronik diyare / malabsorbsiyon: Barsaklarda emilen bazı taş yapıcı maddelerin artması. Genetik: Ailevi taş hastalığı %25 risk artar.

Kalsiyum oksalat (%50) Kalsiyum fosfat (%20) Enfeksiyon (%10-15) Ürik asit (%7) Sistin (%5) Karışık (%4) Ksantin (%1)

Üriner taşların tekrar oluşma riski yüksektir. Bu nedenle, bir kez taş oluşturmuş çocuklarda metabolik inceleme gerekir. Hasta taş düşürmüşse veya cerrahi olarak çıkarılmış ise taş analizi çok önemlidir. Bu sayede hastanın sonraki takip ve koruyucu tedavisi düzenlenir.

Çocuklarda en sık görülen belirti karın veya yan ağrısıdır. Ayrıca, idrarda kan veya üriner enfeksiyon ile başvurabilir. Bazen de tesadüfen tanı konur. Taş düşüren çocuklar çok şiddetli ağrı duyabildikleri gibi, böbrek fonksiyonlarını bozacak düzeyde taşı olup hiçbir şikayeti olmayan çocuklar da olabilir.

En sık uygulanan inceleme yöntemi ultrasondur. Yüksek radyasyon riskinden dolayı çok gerekmedikçe çocuklarda bilgisayarlı tomografi ve İVP çekilmemelidir.

Her çocuğun ihtiyacına göre uygun tedavi uygulanmalıdır. Taşa zemin oluşturan idrar yolu anomalileri ve metabolik problemler tanınmalı ve tedavi edilmelidir. Tekrar taş gelişimi çocuklarda ciddi bir sorun olduğundan tedavi ile tam taşsızlık sağlanması çok önemlidir. Taş parçası bırakılmamalıdır. Yoksa, kısa sürede kalan küçük parçalar büyür ve tekrar sorun yaratır. Tekrar taş oluşumunu önlemek için yeterli sıvı alımı, uygun beslenme ve ilaç tedavisi sağlanmalıdır.

İdrar yollarında enfeksiyon veya tıkanıklığı olması Üriner anomali varlığı Taşın boyutu ve sayısı Taşın yeri Taşın kimyasal yapısı Çocuğun yaşı Taş kırma cihazı, endoskopik cihazlar ve sarf malzemelerin çeşitliliği, tipi ve özelliği Cerrahın deneyimi

Koruyucu tedavinin amacı taş oluşumunu ve varsa taşın büyümesini engellemektir. Koruyucu önlemler ömür boyu sürebilir.

Çocuklar büyümeye ve gelişmeye devam ettiği için hiçbir zaman tam bir diyet uygulanmamalıdır. Ancak, hayvansal protein, şekerli ve unlu mamuller, sakatat ürünleri, çikolata, kola ve soda gibi gazlı içecekler, kalsiyum, sodyum (tuz), okzalat, C-vitamini ve D-vitamini’nin aşırı alınması engellenmelidir. Hazır gıdalar ve fastfood ürünleri yenmemelidir. Sebze ve meyve ağırlıklı beslenmelidir. Çocukların beslenme alışkanlıkları aileler ve eğitmenler tarafından düzenlenmelidir. Okulda su tüketimi ve tuvalete gitmeleri konusunda her sabah hatırlatma yapılmalıdır. çocukların beslenme çantalarında ve sınıfta su bulundurulmalıdır. Bu sayede teneffüse çıkmadan önce su içmeleri sağlanır ve gazlı içecek almaları önlenebilir. Çocukların tuvalete hevesle gidebilmesi açısından tuvalet hijyeni çok önemlidir.

Böbrek ve idrar yolu taşlarının tedavisi çocuklara özgü ciddi farklılıklar göstermektedir. Çocuğa uygun ekipman ve çocuk konusunda deneyimli uzman hayati önem taşır. Teknolojik gelişmeler ve modern yaklaşımlar sayesinde, günümüzde böbrek ve idrar yolu taşlarının %90'ından fazlası taş kırma veya kapalı ameliyat yöntemleri ile tedavi edilebilmektedir.

Vücut dışında oluşturulan şok (basınç) dalgalarının böbrekteki taşlara odaklanıp kırılması esasına dayanır. Çocuklarda en az riskli ve modern bir tedavi yöntemidir. Küçük böbrek ve üst üreter taşlarının tedavisinde ilk seçenektir. Ancak, tüm taşlar kırma ile tedavi edilemez. En iyi sonuçlar uygun hasta seçimi ile elde edilebilir.

Bu yöntem sayesinde çocuklar açık cerrahiden kurtulmuştur. Büyük böbrek taşlarında bu yöntem uygulanır. Tek seansta taşsızlık oranı yüksektir (%90). Cilt üzerine yapılan 1 cm'lik kesi ile böbreğe girip taş kırılarak dışarıya alınmaktadır. Büyük ameliyat yarası olmaması nedeniyle çocuklar çok kısa sürede iyileşerek normal yaşama döner. Ancak, ameliyatı yapan cerrahta ciddi deneyim yoksa hayati komplikasyonlar gelişebilir.

Çocuklarda böbrek daha hareketli ve küçük, idrar kanalı ince ve duvarı zayıf olduğu için çocuk girişimlerine aşina olmayan ve endoskopik taş tedavisi konusunda yeterli deneyimi olmayan hekimler tarafından taş çıkarılması hayati düzeyde ciddi komplikasyonlara neden olabilir.

Bol su içme, doğru beslenme, uygun tedavi ve yakın takiptir.